Today, as we were traveling to Pasadena, we were listening to Harry Shearer, the host of radio broadcast show called “le Show”, where He prepared a sarcastic presentation of Senator John McCains foreign policy misspeech and Joseph Libermans proposed corrections to Senator.
The interesting part, for me at least, was the ending, where Senator says,–God Bless Armenia.
Why Armenia? Hee Hee… Isn’t it just fun to be Armenian? We are Always useful for Some Body, isn’t it just fun??
“Going once, Going twice, Gone…”–from the shadows of the broken mountains, a flourishing voice says,–You are late.
Լսում եմ Արթուր Մեսչյանի «Հաղորդություն» երաժշտությունն ու խոհում… Լսում եմ նրա պարզ բացահայտումը մի սուտ պատմության մասին, որին շատերն են դեռ հավատում։ Նա ասում է, թե ինչպես ոմանց ցուցմունքով՝ Տերը ծնվեց ախոռում, թլպատվեց ու որդեգրվեց։ Արթուրի ասածը շատ նման է իր տարեկիցների խոսքերին… հորս, ու մորս խոսքերին։ Միշտ անհայտ ու միշտ սպասողական վիճակում են մեր ծնողները։ Ո՞վ բարդեց այս փսորված ծամոնի գունդը մեր ազգի գլխին։ Ես այն գիտեմ, բայց չեմ ասի, քանզի… Քանզի, երբ լսեցի Մեսչիանին ու նրա հարցին, թե «ո՞վ է հնարել այս սուտը», հասկացա, որ սուտը հարցաքննել պետք չէ. այն արդեն բացահայտ է որպես սուտ։ Իսկ երբ սուտը բացահայտված է, ապա բողոքարկումն ու մեղանչանքը զուր են, որովհետեւ ստին կարեկցողն ինքն է դառնում զոհ ու չար գործի բաժնետեր։ Ստին պետք է հիշել որպես մղձավանջ, կամ էլ ընդհանրապես չհիշել։ Ստին պետք է նայել որպես թիթեռ չդարձած չորացած որդի ու երբեք չխառնել ներկա հավատքին ու հույսին։ Սուտը՝ որն ունի քառասուն օրվա կյանք, չի կորցնի իր վավերությունը, երբ այն հիշվի ու վերածնվի։ Իսկ այս ամենը հասկանալու համար, ցավոք, անհավատ մարդիք, պետք է ետ դառնան ու լսեն ստի քազցր լեզվին՝ հայացքը հառած ճպացաց աչքին, որպեսզի տեսնեն, թե ինչ են կորցնում այն պահից սկսած, երբ վերածնում են սուտը՝ կյանքեր ավիրած։
Հիշում եմ մեր դպրոցը միջնակարգ, որի աջափնյա պահեստային մասում ժամանակին կոմունիստական դրոշներն ու կարգախոսերն էին պահվում։ Հենց այդ նույն դփրոցի պահեստում էլ բնակվում էին մի ընտանիք, ովքեր գաղթել էին 1988ին Սումգայիթից, հայկական երկրորդ ջարդերի ժամանակ։
Հիշում եմ ընտանիքի խեղճ վիճակը, որն այսօր միտքս եկավ եւ որն էլ դարձավ օրագրիս այսօրվա գրառումը։ ԵՎ հարցնելով ինքս ինձ, թե ինչու՞ էին նրանց բնակեցրել այդպիսի վայրում, նույն վայրում որտեղ ամեն առավոտ սիստեմատիկորեն դպրոց էին հաճախում կոմունիզմից հագեցած եւ կապիտալիզմին լավատեսությամբ լցված երիտասարդ աշակերտները։ Արդոք այդքան կարեւոր էր նոր աշխարհաքաղաքական կյանք մտած երիտասարդ սերնդին դաստիրակել՝ բացեիբաց ներկայացնելով ազգի հանդեպ վարված բռնությունների հետեւանքները։
Կարծում եմ թե սա [մութ տարիների քաղաքականության] մի մասն էր, որի ցավալի հուշերը, հստակ կարող եմ ասել՝ տհաճ զգացմունք են թողնում ծնողներիս երազանքի՝ Հայաստանի անկախացման հանդեպ։ Բայց արդյո՞ք սա էր երազանքի իրականացումը, թե սա պարզապես խաբկանքի մի նոր հայելի էր՝ ժողովրդներին քարուքանդ անելու եւ ահ ու սարսափի մեջ պահելու համար։
ԵՎ հիմա, երբ ամեն ինչ հասնում է [ժողովրդավարության] մակարդակին, ավելի ու ավելի է բացահայտվում աշխհարի ապագան։ Քաղաքականությունը համարելով միակ փրկություն, անքաղաքավարություն վայելող քաղաքական գործիչները արդեն իրենց իրական դեմքով հանդես գալով քաղաքացիների շրջաններում, իրենց երազանքները ներկայացնելով փորձում են պղտորել, Աստծու տված երբեմնի երկընտրությունը՝ ապրելու Եդեմական այգում, կամ հեռանալու այնտեղից՝ ուտելով արգելված պտուղը, այն հեռատեսորեն աղավաղելով, եւ ժողովրդների արդեն իսկ տհաճ իրականությունը ահ ու սարսափով լցնելով։
Ինչպես Թ.Է. Լորենսն էր ասում «Բոլորն էլ երազում են, սակայն ոչ բոլորի երազանքներն են միանման։ Կան երազողներ, որոնք գիշերվա երազը առավոտյան արթնանալիս համարում են լոկ դատարկություն, եւ կան վտանգավոր երազողներ, որոնք երազում են ցերեկը՝ աչկերը բաց իրականացնելով իրենց երազները։» Միգուցե եւ ճիշտ էր նա։ Ազգեր, Ժողովուրդ. Կառավարություններ, Էլիտաններ, կոչ եմ անում թողնել ձեր առաքելությունը՝ փուջ երզանքների իրականացումը. չէ որ դուք էլ այդ նույն մարդկանցից եք, որոնք ժամանակին ենթակա էին ինչ–որ կանոնադրության։
There are three tomatoes, Papa Tomato, Mama Tomato and Baby Tomato. Baby Tomato drags behind, so Papa Tomato becomes angry and squishes him and says: “Ketchup!” - Pulp Fiction.
Հայր լոլիկը, մայր լոլիկն ու լոլիկ բալիկը ճանապարհորդում էին, երբ լոլիկ բալիկը հետ մնալով չէր հասնում հայրիկ եւ մայրիկ լոլիկներին։ ՈՒ հանկարծ հայր լոլիկը զայրացած ճզմում է բալիկ լոլիկին եւ ասում՝ “Ketchup!” (Անգլերենից թարգմանաբար նշանակում է Տոմատի մածուկ, ինչպես նաեւ առաջադիմել)։
Փորձեմ փոխարինել հայր լոլիկին ընդդիմության, մայր լոլիկին ժողովրդի, իսկ լոլիկ բալիկին էլ մեր պետության՝ նորաստեղծ Հայաստանի Հանրապետության (ՀՀ) հետ։ ԵՎ արդյունքում կստանանք այն պատկերը, որը տեսնում ենք ՀՀ դեմ վարվող ներկա, թե՛ ներքին, եւ թե՛ արտաքին քաղաքականության մեջ։
Ժողովուրդը՝ որը ծնեց ՀՀ–ը լուռ կնոջ նման մի կողմ քաշված թույլ է տալիս ընդդիմությանը զբաղվել դաստիրակչական աշխատանքներով։ Ընդդիմությունն էլ իր հերթին իմանալով դաստիրակչության մարտավարությունը օգտագործում է նորածնի դեմ՝ ստեղծելով մածուկային իրավիճակ։ Իսկ մածուկ դարձած պետությունից էլ ի՞նչ ես կարող սպասել։
Պարզապես ժամանակն է հասկանալ, որ այսպիսի պահածոյացած վիճակի մեջ պահելով մեր պետությանը, մենք ինքներս հրաժարվում ենք նրա իրական արժեքավոր հնարավորություններից եւ հույսներս դնում սպառման ենթակա պահածոյացմանը։
Սակայն կա նաեւ այլ տեսակետ։ Միգուցե ժողովուրդը այդքան էլ չէր ցանկանում ծնել ՀՀը։ Միգուցե հայրը՝ ընդդիմությունը, կասկածներ ունի իր զավակի զտարյունության մեջ։ Հարց է ծագում, թե ո՞վ էր շինում մորը՝ ժողովրդին, այն ժամանակ, երբ հայրը՝ ընդդիմությունը, շինում էր ազգին։
Բավականին դժվար կացության մեջ եմ։ Հարց է ծագում, թե ովքե՞ր են շինողները, որոնք շինեցին մեր հորն ու մորը. ա՜խ ես դրանց տիրու մե՛րը…
…not with arsenic, as the dishwasher thought, but with iodine. The room had the tart, astringent smell of green walnuts when their husks are still soft and blacken at a touch.” — Boris Pasternak, Doctor Zhivago
ԵՎ քանի որ իմ խմած հանքային ջրի շիշը կապույտ էր, իսկ ջուրն էլ Իտալակա, հանգիստ կարող եմ նստել ու գրել իմ այս գրառումը, որտեղ ուզում եմ խոսել Ջերմուկ հանքային ջրի մասին։
Գրեթե տասնյակ ինտերնետային լրատվական կայքեր, եւ մի քանի տասնյակ էլ բլոգ կայքեր աշխույժորեն խոսում են Սննդի եւ Դեղամիջոցների Նախարարության (ՍԴՆ) արած այն հայտարարության մասին, որտեղ վերոհիշյալ կազմակերպությունը հայտարարում է, թե կանաչ շշով ջերմուկ հանքային ջրի հայտնաբեր են վնասակար քանակությամբ մկտնդեղի պաշար, որի չափավոր քանակությունը օգտակար է մարդուն, իսկ ավելին վնասակար։
Բլոգերները խոսում են վրդոհված. ոմանք ասում են, թե Ջերմուկը (չնշելով հստակ թե որ լցակայանը) լինելով Հայաստանյան անվոռ–ու–գլուխ հաստատություն ուշադրություն չի դարձրել մկնդեղի քանակության մեջ։ Ոմանք էլ համեմատություններ են կատարում այլ հանքային եւ ընդհանրապես թունավոր հյութերի հետ։ Սակայն, վերոհիշյալներց ոչ–ոք գրեթե չի ցանկանում ուշադիր հետեւել ամերիկյան կառավարության հայտարարությանը, որը շատ հստակ ասում է, որ մկնդեղը՝ եւ ոչ թե ջերմուկը, վնասակար թույն է մարդու համար։ Իսկ ջերմուկը, որում հայտնաբերվել է վտանգավոր քանակությամբ թույնը, կարճ ժամանակաշրջանում (օրերից շաբաթներ տեւողությամբ) չի կորղ մահացու հիվանդություն պատճառել մարդուն։
Սա այնքան էլ դրամատիկ չէ, քանզի չեմ կարծում թանկ արժողությամբ հանքային ջուրը տնտեսվար հայերի ամենօրյա սեղանի ջուրը լինի։ ԵՎ քանի որ ՍԴՆ–ի հայտարարությունները ոչ միշտ են հստակ լինում, օրինակ ԱՄՆում արդեն վաճառում են կլոնավորված կենդանու մսեր։ Հարց է ծագում, արդյոք կլոնվարումը այդքան զարգացած է, որ ապահով լինի մարդկանց առողջությանը, թե «կփոձենք կտեսնենք» կարգախոսով է շարժվում ՍԴՆ–ը։ Եթե այդպես է, ուրեմն նրանց վստահելը անհեթեթություն է։
Ջերմուկի ընկերություններին մաղթում եմ քաջություն եւ վերարտադրանք, որը նավթահամ Բորժոմից հազար անգամ մաքուր է եւ համեղ։ ՍԴՆը ընդամենը մի հաստատություն է, որը նպատակասլաց գործում է պետական հախ–ու–հաշիվների լուծման գործում։ Չլիներ Ջերմուկում, կփնտրեյին Արզնիում, չլիներ Արզնիում, կփնտրեյին կոնյակի մեջ եւ այդպես շարունակ… կարեւորը փնտրելն է։
Այսօր, առավոտյան EFNetի #Armenia զրուցարանում նկատեցի մի քանի տողանոց պրոպագանդա, որն էլ իմ այս գրառման պատճառը դարձավ։ Պրոպագանդան վերցված է Թուրքական կայքից (tallarmeniantale.com)։ Հույսով եմ կատարված մեջբերումը լուրջ մտահոգություն չի առաջացնի հայերի մոտ, քանզի բավականին նկատելի է դարնում թուրքերի մտահոգվածությունը թուրքիայում ապրած հայերի եւ հայալեզու ցեղերի ցեղասպանության հարցում։
Վերջապես նրանք՝ օրինակ այս թուրք անձը, որը գալով ցրուցարան իր ժամանակն է ծախսում մարդկանց տեղեկացնելու այն ինչին հավատում է, կամ այն ինչին չի ցանկանում հավատալ, սկսում են խոստովանել, որ հայերի նկատմամբ ջարդ տեղի է ունեցել, սակայն հիմնվելով բյուրոկրատիայի փջություններին այն չեն անվանակոչում որպես ցեղասպանություն Օսմանյան կառավարության, այլ կառավարության ներսում ստեղծված մեկ այլ կառավարության կողմից։ ԵՎ ամենա կարեւորը, որ նկատեցի այս թուրք անձի արտահայտության մեջ, այն էր, որ նրանք էլ նույնպես ահ ու սարսափով են հիշում հայդուկների ջարդերը։ (մանրամասն…)
Քիչ առաջ կարդում էի մի շատ հետաքրքիր եզրահանգում, որը կատարել է ArmenianHouseի խմագիր Կարեն Վարդանեսյանը իր օրագրում, որն էլ տեղադրում եմ իմ կայքում՝ հասարակությանը հասանելի դարձնելու նպատակներով։
Հայ-թուրքական հարաբերություններ
Անցած շաբաթ ներկա էի նախկին մի դիվանագետի հետ հանդիպման։ Հանդիպումը բավականին նեղ շրջանակով էր, կազմակերպիչներն էլ խնդրեցին իրենց հաստատության անունը չհիշատակել, այդ պատճառով ավելին բացահայտել չեմ կարող։
Ինչեւէ, դիվանագետը մի հետաքրքիր դրվագ պատմեց։ 90-ականների կեսերին տեղի են ունեցել հայ-թուրքական գաղտնի բանակցություններ։ Այս հանդիպումներից մեկի ժամանակ (1996, Բուխարեստ), հայկական կողմը հետեւյալ հարցադրումն է արել. «Եթե մենք հրաժարվենք ցեղասպանության ճանաչմանը ուղղված գործողություններից, կբացի արդյո՞ք Թուրքիան սահմանը»
Թուրքերի պատասխանը հետեւյալն էր. «Դուք հիմա թույլ եք եւ պատրաստ եք ցեղասպանության հարցը դնել սառնարան, միայն թե սահմանը բացվի։ Սահմանը բացելուց հետո դուք կուժեղանաք ու նորից այդ հարցը սառնարանից կհանեք»։
Չեմ կարծում, որ այս պատասխանը որեւէ մեկին զարմացրեց։ Հայերի մեծամասնությունը շատ լավ գիտակցում է, որ Թուրքիան Հայքի թշնամին է։ Սակայն այս դրվագը բնութագրում է շատ կարեւոր մեկ այլ բան, այն է՝ Թուրքիան ոչ միայն թշնամաբար է տրամադրված Հայաստանի նկատմամբ, այլ ունի հստակ ու ոչ երկարաժամկետ նպատակ՝ Հայաստանը ոչնչացնել։ Որովհետեւ վերը բերվածի նման թշնամանքի արտահայտումը թույլատրելի է միայն եւ միայն այն ախոյանի նկատմամբ, որին հաստատ մտադրված ես ոչնչացնել մոտակա ժամանակ, ու հարյուր տոկոսով համոզված ես, որ ի վիճակի կլինես դա անել։
Նաեւ մեկ այլ հետաքրքիր հարց է ծագում. ինչո՞ւ են ՀՀՇ-ականները՝ լինելով քաջատեղյակ այս իրավիճակից, այնուամենայնիվ ժողովրդին հեքիաթներ հրամցնում Թուրքիայի հետ հաշտվելու հնարավորության մասին, փորձում հայության մեջ մեղքի բարդույթ առաջացնել, թե իբր հենց մեր՝ հայերիս համառության պատճառով է, որ բարեհոգի թուրքերը մեզ այդքան չեն սիրում։ Նույն հարցը կարելի է ուղղել բազմաթիվ ամերիկյան, բրիտանական ու եւրոպական կազմակերպություններին, որոնք աշխուժորեն զբաղվում են «հաշտեցմամբ»՝ իրականում հայության մեջ ոչնչացնում դիմադրելու կամքը։
